Przed Międzynarodowym Trybunałem Sprawiedliwości (MTS) w Hadze toczy się jedno z najważniejszych postępowań we współczesnej historii prawa międzynarodowego, dotyczące oskarżeń o naruszenie Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948 r. w Strefie Gazy.
Sprawa ta wywołała bezprecedensową aktywność dyplomatyczną oraz procesową na arenie światowej.
1. Kto zainicjował postępowanie przed MTS?
Formalne postępowanie przeciwko Państwu Izrael zainicjowała Republika Południowej Afryki (RPA). Wniosek wszczynający postępowanie (Application Instituting Proceedings) wpłynął do sekretariatu MTS 29 grudnia 2023 roku. RPA oparła legitymację procesową na artykule IX Konwencji o ludobójstwie, który stanowi, że spory między umawiającymi się stronami dotyczące interpretacji, stosowania lub wypełniania Konwencji podlegają jurysdykcji Trybunału w Hadze.
2. Przedmiot skargi RPA: zarzuty i komentarz prawny
Skarga dotyczy naruszenia przez Izrael bezwzględnych zobowiązań wynikających z Konwencji z 1948 r. W treści zarzutów RPA wskazuje m.in. na:
• Naruszenie art. II lit. a: Masowe zabijanie Palestyńczyków w Gazie (w tym tysięcy dzieci i kobiet);
• Naruszenie art. II lit. b: Powodowanie poważnego uszczerbku na zdrowiu fizycznym lub psychicznym mieszkańców;
• Naruszenie art. II lit. c: Rozmyślne stwarzanie warunków życia obliczonych na fizyczne zniszczenie grupy w całości lub w części (blokada żywności, wody, leków, systematyczne niszczenie placówek medycznych, infrastruktury sanitarnej i mieszkalnej);
• Naruszenie art. III lit. c: Brak zapobiegania oraz brak karania bezpośredniego i publicznego podżegania do ludobójstwa przez wysokich urzędników państwowych i dowódców wojskowych.
Komentarz prawny: Istotą sporu przed MTS jest kwestia wykazania zamiaru ludobójczego (tzw. dolus specialis) — zamiaru zniszczenia chronionej grupy narodowej lub etnicznej jako takiej. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą MTS (np. sprawa Bośni i Hercegowiny przeciwko Serbii), zamiar ten musi być jedynym racjonalnym wnioskiem wypływającym z całokształtu okoliczności. Izrael podnosi w obronie, że działania zbrojne stanowią realizację prawa do samoobrony po ataku Hamasu z 7 października 2023 r., a śmierć cywilów i kryzys humanitarny są niezamierzonym skutkiem walk w gęsto zaludnionym terenie zurbanizowanym.
3. Państwa popierające skargę RPA
Szereg państw złożył formalne deklaracje i wnioski o interwencję w trybie art. 62 i 63 Statutu MTS wspierające szeroką interpretację Konwencji, bądź wyraził oficjalne poparcie polityczne:
• Państwa formalnie interweniujące w MTS: Nikaragua, Kolumbia, Libia, Meksyk, Palestyna, Hiszpania, Turcja, Chile, Malediwy, Boliwia, Irlandia, Kuba, Belize, Brazylia, Komory, Belgia, Holandia, Islandia, Namibia.
• Państwa i organizacje popierające politycznie: m.in. Egipt, Jordania, Malezja, Indonezja, Bangladesz, Słowenia, Wenezuela, a także Liga Państw Arabskich, Organizacja Współpracy Islamskiej (OIC) oraz Unia Afrykańska.
4. Państwa sprzeciwiające się prowadzeniu postępowania i zarzutom
Część państw zdecydowanie odrzuciła zarzuty ludobójstwa, kwalifikując skargę jako nieuzasadnioną prawnie bądź motywowaną politycznie:
• Państwo Izrael (strona pozwana): wnosi o odrzucenie powództwa w całości, wskazując na bezzasadność oskarżeń o ludobójstwo i instrumentalizację sądu;
• Stany Zjednoczone: złożyły w MTS formalną interwencję argumentującą przeciwko rozszerzaniu znamion ludobójstwa; określiły pozew RPA jako bezpodstawny i sprzeczny z realiami obrony przed terroryzmem;
• Węgry: złożyły interwencję procesową wspierającą wąską wykładnię Konwencji zbieżną ze stanowiskiem obrony Izraela;
• Fidżi: interwencja akcentująca uwarunkowania konfliktów asymetrycznych i walk miejskich;
• Niemcy, Wielka Brytania, Włochy: oficjalne stanowiska rządowe sprzeciwiające się używaniu terminu 'ludobójstwo' wobec operacji w Strefie Gazy.
5. Podsumowanie: Jakie kary grożą i jakie osoby mogą być oskarżone?
W debacie publicznej kluczowe jest rozróżnienie dwóch odrębnych trybunałów haskich:
A. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (MTS) – odpowiedzialność PAŃSTWA:
• Kary dla ludzi: BRAK. MTS nie jest sądem karnym i nie wymierza kar osobom fizycznym.
• Konsekwencje dla Izraela: Wyrok stwierdzający naruszenie Konwencji może nakazać natychmiastowe zaprzestanie bezprawnych działań, gwarancje niepowtórzenia oraz wypłatę odszkodowań i reparacji na rzecz odbudowy i poszkodowanych.
B. Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK) – odpowiedzialność KARNA OSÓB:
• Osoby objęte nakazami aresztowania: Premier Izraela Benjamin Netanjahu oraz były minister obrony Joaw Galant (nakazy wydane 21 listopada 2024 r.).
• Postawione zarzuty: zbrodnia wojenna użycia głodu jako metody walki oraz zbrodnie przeciwko ludzkości (morderstwa, prześladowania, inne czyny nieludzkie).
• Grożące kary: kara pozbawienia wolności do 30 lat lub dożywocie, kary finansowe oraz konfiskata korzyści majątkowych z przestępstwa (zgodnie z art. 77 Statutu Rzymskiego).
